Czy można mieszać nawozy przed wysiewem? Których nawozów mineralnych nie powinno się ze sobą łączyć?
Czy można mieszać nawozy przed wysiewem? Których nawozów mineralnych nie powinno się ze sobą łączyć?
Zmieszanie dwóch nawozów przed wysiewem może wydawać się prostym sposobem na ograniczenie liczby przejazdów po polu. Jeżeli stanowisko wymaga jednocześnie fosforu i potasu albo kilku innych składników, połączenie odpowiednich produktów pozwala teoretycznie wykonać jeden zabieg zamiast dwóch.
Problem w tym, że dwa nawozy mineralne, które osobno zachowują się prawidłowo, po zmieszaniu mogą stworzyć mieszaninę o zupełnie innych właściwościach. Może ona szybciej chłonąć wilgoć, zbrylać się, tracić sypkość albo rozwarstwiać podczas transportu i rozsiewu. W niektórych kombinacjach możliwe są również niepożądane reakcje chemiczne lub problemy dotyczące bezpieczeństwa.
Dlatego nie istnieje prosta zasada mówiąca, że wszystkie nawozy potasowe można mieszać z fosforowymi albo że wszystkich nawozów azotowych nie wolno łączyć z określoną grupą produktów. O możliwości przygotowania mieszanki decydują konkretne nawozy, ich skład chemiczny, właściwości fizyczne i zalecenia producentów.
Mieszanka nawozów nie jest tym samym co fabryczny NPK
Gotowy nawóz wieloskładnikowy NPK powstaje w kontrolowanym procesie produkcyjnym i ma określony skład oraz parametry fizyczne. Rolnik kupuje produkt przygotowany do magazynowania i wysiewu zgodnie z instrukcją producenta.
Czym innym jest mechaniczne połączenie kilku gotowych nawozów w gospodarstwie. Tak przygotowane mieszaniny określa się często jako bulk blend.
Poszczególne granulki nie tworzą jednej nowej granuli – nadal są osobnymi składnikami mieszaniny. Od momentu ich połączenia znajdują się jednak w bezpośrednim kontakcie, a podczas załadunku, przewozu i rozsiewania oddziałują na siebie również pod względem fizycznym.
Dlatego prawidłowe wyliczenie proporcji N, P i K to dopiero początek.
Kompatybilność chemiczna to tylko jedna część problemu
Profesjonalne zalecenia dotyczące przygotowywania mieszanek rozróżniają produkty kompatybilne, o ograniczonej kompatybilności oraz niekompatybilne.
Produkty zakwalifikowane jako kompatybilne można ze sobą łączyć, jeżeli spełniają wymagania jakościowe.
Ograniczona kompatybilność oznacza, że mieszanina może być dopuszczalna tylko w określonych warunkach. Znaczenie mogą mieć między innymi wilgotność nawozów, obecność wolnych kwasów, dodatki technologiczne, temperatura czy czas, jaki upłynie między przygotowaniem mieszanki a jej wysiewem.
W przypadku produktów niekompatybilnych mieszania należy unikać.
Co szczególnie ważne, zgodność trzeba sprawdzać dla każdej pary składników mieszaniny. Jeżeli chcemy połączyć trzy nawozy, nie wystarczy potwierdzić zgodności dwóch z nich.
Dlaczego nie wystarczy kierować się nazwą „nawóz azotowy”?
Określenia takie jak „nawóz azotowy”, „fosforowy” czy „potasowy” są zbyt ogólne, aby na ich podstawie podejmować decyzję o mieszaniu.
Nawozy azotowe mogą zawierać azot w różnych formach i występować jako mocznik, saletra amonowa, saletrzak, siarczan amonu czy inne produkty.
Podobnie nawozy fosforowe mogą być produkowane z wykorzystaniem różnych surowców i technologii.
W praktyce dwa nawozy należące do tej samej szerokiej grupy mogą zachowywać się zupełnie inaczej po połączeniu z trzecim produktem.
Dlatego bezpieczniej jest pytać: „czy ten konkretny produkt A można mieszać z konkretnym produktem B?”, zamiast: „czy nawozy azotowe można mieszać z fosforowymi?”.
Higroskopijność – mieszanka może zacząć chłonąć wodę szybciej niż jej składniki
Jednym z najważniejszych problemów przy przygotowywaniu mieszanek jest higroskopijność, czyli zdolność materiału do pochłaniania wilgoci z powietrza.
Dla nawozów określa się między innymi krytyczną wilgotność względną. Po przekroczeniu określonego poziomu wilgotności otoczenia nawóz zaczyna intensywniej pobierać wodę.
Co istotne, mieszanina dwóch nawozów może mieć gorsze właściwości pod tym względem niż każdy z jej składników osobno.
Fertilizers Europe podaje jako szczególnie wyraźny przykład mieszaninę saletry amonowej z mocznikiem. Połączenie tych produktów może bardzo szybko pochłaniać wilgoć i stać się trudne do utrzymania w suchym, sypkim stanie.
To pokazuje, dlaczego nie należy zakładać, że skoro dwa suche granulaty dobrze przechowują się osobno, ich mieszanka będzie zachowywać się tak samo.
Mocznik wymaga szczególnej uwagi
Mocznik granulowany jest skoncentrowanym źródłem azotu, ale podczas przygotowywania mieszanek trzeba zwracać szczególną uwagę na jego właściwości.
Jest nawozem higroskopijnym, a połączenie go z niektórymi materiałami może jeszcze bardziej zwiększyć podatność mieszaniny na pochłanianie wilgoci.
Efektem może być zwilżenie powierzchni granul, utrata sypkości, zbrylanie, powstawanie grud, problemy z przepływem nawozu w rozsiewaczu i nierównomierne dawkowanie.
Dlatego mieszaniny zawierającej mocznik nie należy automatycznie przygotowywać na kilka dni przed planowanym zabiegiem.
Jeżeli dokumentacja danego połączenia dopuszcza mieszanie wyłącznie bezpośrednio przed aplikacją, przygotowana partia powinna zostać możliwie szybko wysiana.
Nawozów zawierających azotan amonu nie należy mieszać eksperymentalnie
Szczególną grupą są nawozy zawierające azotan amonu.
Przy ich mieszaniu znaczenie ma nie tylko jakość przyszłego rozsiewu, lecz także bezpieczeństwo. Azotany mają właściwości utleniające, a niektóre kombinacje mogą zmieniać zachowanie mieszaniny podczas przechowywania lub w podwyższonej temperaturze.
Dlatego w przypadku nawozów na bazie azotanu amonu należy kierować się dokumentacją produktu, kartą charakterystyki oraz sprawdzonymi tabelami kompatybilności.
Nie powinno się tworzyć własnych kombinacji tylko dlatego, że oba produkty były już wcześniej stosowane osobno w gospodarstwie.
A co z wapnem i nawozami mineralnymi?
Także tutaj należy unikać zbyt prostego podejścia.
Nie każdy materiał wapnujący ani nawóz zawierający wapń ma takie same właściwości. Profesjonalne tabele kompatybilności osobno uwzględniają między innymi wapień, dolomit, siarczan wapnia czy saletrę wapniową.
Z tego powodu nie należy traktować wapna jako uniwersalnego składnika, który można po prostu wsypać do każdej mieszaniny nawozowej.
Jeżeli jednocześnie planowane jest wapnowanie i nawożenie mineralne, należy sprawdzić zalecenia dotyczące konkretnych produktów i – jeśli ich bezpośrednie łączenie nie jest wyraźnie dopuszczone – wykonać zabiegi oddzielnie.
Praktyczna wskazówka
DAP 18-46, czyli fosforan dwuamonowy, dostarcza azotu i fosforu, ale nie zawiera potasu. Dlatego w praktyce może pojawić się potrzeba uzupełnienia nawożenia odpowiednim nawozem potasowym.
W jednym z wcześniejszych poradników omawialiśmy możliwość łączenia DAP z wieloma popularnymi nawozami potasowymi i siarkowymi. Nie należy jednak rozszerzać tej informacji automatycznie na wszystkie dostępne na rynku produkty.
Przy przygotowywaniu konkretnej mieszaniny nadal trzeba potwierdzić kompatybilność używanych nawozów oraz sprawdzić, czy ich właściwości fizyczne pozwolą na równomierny rozsiew.
Samo zapotrzebowanie gleby na fosfor i potas nie oznacza jeszcze, że dowolny DAP można automatycznie wsypać do rozsiewacza razem z dowolnym nawozem potasowym.
Chemicznie zgodne nawozy mogą źle rozsiewać się razem
To jeden z najczęściej pomijanych problemów.
Załóżmy, że dwa nawozy nie reagują ze sobą chemicznie i tabela kompatybilności dopuszcza ich połączenie. Nadal nie oznacza to, że otrzymamy dobrą mieszankę polową.
Granulaty powinny mieć możliwie podobne właściwości fizyczne, przede wszystkim wielkość granul, rozkład frakcji, gęstość, kształt oraz wytrzymałość mechaniczną.
Jeżeli jeden nawóz składa się z drobnych, ciężkich granul, a drugi z większych i lżejszych, mieszanina może zacząć się rozdzielać.
Proces ten nazywany jest segregacją.
Co pokazują badania naukowe?
Olivier Miserque i Eric Pirard badali właśnie zjawisko segregacji w nawozach typu bulk blend. Analizowali wpływ takich właściwości jak wielkość, kształt i gęstość cząstek na zachowanie mieszaniny podczas jej przesypywania.
Badanie wykazało, że szczególnie duży wpływ na segregację miał rozkład wielkości cząstek.
Ma to bardzo praktyczne znaczenie. Mieszanka może zostać przygotowana w prawidłowych proporcjach NPK, ale jeżeli jej składniki zaczną rozdzielać się podczas napełniania i opróżniania zbiorników czy kolejnych etapów przeładunku, poszczególne fragmenty pola mogą otrzymać różne proporcje składników.
W takiej sytuacji średnia zawartość N, P i K w całej partii nadal będzie prawidłowa, ale nawożenie nie będzie równomierne.
Transport i przeładunek mogą rozwarstwić dobrze przygotowaną mieszankę
Segregacja nie musi pojawić się podczas samego mieszania.
Nawóz może wyglądać jednorodnie bezpośrednio po przygotowaniu, a rozwarstwić się dopiero na kolejnych etapach jego przemieszczania.
Podczas transportu, przeładunku, napełniania i opróżniania zbiorników materiał wielokrotnie się przemieszcza i przesypuje. Jeżeli komponenty różnią się granulacją, może to prowadzić do ich stopniowej segregacji.
Dlatego profesjonalne mieszanki typu bulk blend przygotowuje się nie tylko z nawozów kompatybilnych chemicznie, ale także z komponentów odpowiednio dopasowanych pod względem właściwości fizycznych.
Wilgotność powietrza również ma znaczenie
Problem higroskopijności potwierdzają również badania laboratoryjne różnych nawozów mineralnych i ich mieszanek.
W badaniu opublikowanym w „Scientia Agricola” oceniano ilość wody pochłanianej przez nawozy i mieszaniny przy różnych poziomach wilgotności względnej oraz różnym czasie ekspozycji.
Wraz ze wzrostem wilgotności powietrza i wydłużeniem czasu kontaktu z otoczeniem zwiększała się ilość pochłanianej wody.
Poszczególne nawozy zachowywały się przy tym bardzo różnie. W warunkach doświadczenia szczególnie wysoką higroskopijnością charakteryzowały się między innymi mocznik i saletra wapniowa.
To kolejny argument przeciwko przygotowywaniu przypadkowych mieszanek na zapas.
Produkt, który po wymieszaniu pozostawimy przez kilkanaście lub kilkadziesiąt godzin w wilgotnym magazynie, może podczas wysiewu mieć zupełnie inne właściwości fizyczne niż chwilę po przygotowaniu.
„Można mieszać” nie zawsze znaczy „można przechowywać”
To bardzo ważne rozróżnienie.
Niektóre nawozy mogą być ze sobą łączone, ale przygotowana z nich mieszanina nie powinna być długo magazynowana.
W profesjonalnych tabelach takie połączenia mogą być określane jako mające ograniczoną kompatybilność. W praktyce trzeba wtedy sprawdzić dodatkowe warunki dotyczące konkretnej kombinacji.
Znaczenie może mieć wilgotność składników, temperatura, obecność wolnych kwasów, rodzaj dodatków przeciwzbrylających, technologia produkcji nawozu oraz czas pomiędzy wymieszaniem i wysiewem.
Nie należy więc opierać się wyłącznie na doświadczeniu w rodzaju: „mieszałem to kilka lat temu i nic się nie wydarzyło”.
Inna partia produktu i inne warunki przechowywania mogą dać zupełnie inny rezultat.
Czy warto przygotowywać mieszanki samodzielnie?
W określonych sytuacjach tak.
Samodzielne połączenie dwóch kompatybilnych nawozów może pozwolić precyzyjniej dopasować proporcje składników do wyników analizy gleby. Dodatkową korzyścią jest możliwość ograniczenia liczby przejazdów.
Nie należy jednak zakładać, że jeden przejazd zawsze będzie tańszy.
Jeżeli mieszanka zacznie się zbrylać albo rozwarstwiać, oszczędność paliwa może zostać szybko zniwelowana przez nierównomierne nawożenie i gorsze wykorzystanie kupionych składników.
Najpierw trzeba więc określić potrzeby nawozowe, następnie wybrać produkty, a dopiero później sprawdzić, czy mogą zostać bezpiecznie połączone.
Nie powinno się rozpoczynać planowania nawożenia od założenia: „muszę wszystko wysiać za jednym przejazdem”.
Gotowy nawóz NPK czy samodzielna mieszanka?
Jeżeli gotowy nawóz wieloskładnikowy NPK ma proporcje odpowiadające potrzebom stanowiska, jego zastosowanie może być prostsze niż przygotowywanie mieszanki kilku produktów.
Fabryczny NPK posiada określony skład i właściwości fizyczne, dzięki czemu nie trzeba rozwiązywać problemu kompatybilności osobnych komponentów.
Z drugiej strony gotowa formulacja nie zawsze odpowiada wynikom analizy konkretnej gleby.
Jeśli stanowisko wymaga nietypowej proporcji składników, odpowiednio przygotowana mieszanka kompatybilnych nawozów może umożliwić bardziej precyzyjne nawożenie.
Nie ma więc jednej metody najlepszej dla każdego gospodarstwa.
Jak sprawdzić, czy nawozy można ze sobą zmieszać?
Przed przygotowaniem mieszaniny warto przejść przez kilka kolejnych punktów.
Po pierwsze, należy ustalić dokładne nazwy produktów i ich skład. Sama informacja, że mamy nawóz azotowy i potasowy, jest niewystarczająca.
Po drugie, trzeba sprawdzić zalecenia producentów. Jeżeli producent wyraźnie zabrania mieszania z określonym produktem lub grupą nawozów, takiej informacji nie powinno się ignorować.
Po trzecie, należy skorzystać z profesjonalnej tabeli kompatybilności i sprawdzić konkretną parę materiałów.
Jeżeli mieszanka zawiera trzy lub więcej produktów, zgodność trzeba ocenić dla każdej pary.
Po czwarte, należy ustalić, czy dane połączenie może być przechowywane, czy musi zostać wysiane bezpośrednio po przygotowaniu.
Po piąte, trzeba porównać granulację i inne parametry fizyczne produktów.
Jeżeli nie ma wiarygodnych informacji potwierdzających zgodność, bezpieczniej zastosować nawozy osobno niż eksperymentować na większej partii.
Najczęstszy błąd: „skoro mają trafić na jedno pole, wysiejmy je razem”
Potrzeby nawozowe gleby i kompatybilność produktów to dwie różne kwestie.
Analiza może wykazać jednoczesną potrzebę zastosowania fosforu, potasu, siarki czy azotu. Nie oznacza to automatycznie, że wszystkie wybrane nawozy można wsypać do jednego zbiornika.
Najpierw należy ustalić, czego potrzebuje stanowisko.
Następnie dobrać produkty.
Dopiero później sprawdzić ich wzajemną zgodność.
Jeżeli wszystkie warunki są spełnione, mieszanka może być praktycznym rozwiązaniem. Jeśli nie – lepszym wyborem są oddzielne zabiegi albo odpowiedni fabryczny nawóz wieloskładnikowy.
Mieszanie nawozów wymaga więcej niż kalkulatora NPK
Przygotowanie mieszaniny nie sprowadza się do wyliczenia, ile kilogramów każdego produktu trzeba połączyć, aby uzyskać określoną ilość azotu, fosforu i potasu.
Równie ważne są kompatybilność chemiczna, higroskopijność, wielkość i gęstość granul, odporność na segregację oraz czas przechowywania.
W szczególności ostrożności wymagają mieszaniny zawierające produkty na bazie azotanu amonu oraz kombinacje nawozów silnie wpływające na krytyczną wilgotność względną mieszaniny.
Dlatego zamiast tworzyć uniwersalną tabelę „te nawozy zawsze można mieszać, a tych nigdy”, bezpieczniej przyjąć prostszą zasadę: każdą konkretną kombinację trzeba sprawdzić przed przygotowaniem mieszanki.
Dopiero wtedy jeden przejazd rozsiewaczem może być rzeczywistą oszczędnością, a nie źródłem problemów z nawozem i nierównomiernym dostarczeniem składników roślinom.
Autor: Robert Grelewicz
Źródła
Fertilizers Europe, „Guidance for Compatibility of Fertilizer Blending Materials”, 2014
https://www.fertilizerseurope.com/wp-content/uploads/2019/08/Guidance_for_compatibility2.pdf
Miserque O., Pirard E., „Segregation of the bulk blend fertilizers”, Chemometrics and Intelligent Laboratory Systems, 74(1), 2004, s. 215–224
https://doi.org/10.1016/j.chemolab.2004.03.017
Alcarde J.C., Malavolta E., Borges A.L. i in., „Higroscopicity evaluation of fertilizers and agricultural liming materials”, Scientia Agricola, 49, 1992, s. 137–144
https://doi.org/10.1590/S0103-90161992000400018
